Văn hóa đọc trong trường học: Để học sinh muốn mở sách mỗi ngày

Thư viện có thể đầy sách nhưng học sinh vẫn ít tìm đến. Ngược lại, một góc lớp nhỏ với vài cuốn được lựa chọn kỹ có thể trở thành nơi các em muốn ghé mỗi ngày. Điều đáng quan tâm không chỉ là nhà trường có bao nhiêu đầu sách, mà là học sinh có cơ hội chọn, đọc, trò chuyện và tìm thấy điều gì có ý nghĩa với mình hay không.

Xây dựng văn hóa đọc trong trường học vì thế không nên dừng ở một ngày hội hoặc một cuộc thi kể chuyện. Với trường liên cấp, đây có thể là hành trình nuôi dưỡng sự tò mò từ những trang sách tranh đầu tiên đến khả năng đọc sâu, đặt câu hỏi và đối chiếu thông tin ở tuổi lớn hơn.

Văn hóa đọc trong trường học nên được hiểu như thế nào?

Trong phạm vi bài viết này, văn hóa đọc được hiểu là môi trường và những thói quen khiến việc đọc trở thành một phần tự nhiên của đời sống học đường. Môi trường ấy bao gồm tài liệu phù hợp, thời gian tiếp cận, sự hướng dẫn của người lớn và cơ hội chia sẻ điều đã đọc.

Tuyên ngôn thư viện trường học IFLA–UNESCO năm 2025 tiếp tục khẳng định vai trò của thư viện đối với giáo dục chất lượng và hòa nhập. Điều này gợi một cách nhìn rộng hơn: thư viện không chỉ là kho sách, mà còn là một thành phần của môi trường học tập. [1]

Từ định hướng đó, OneSchool đề xuất nhà trường thiết kế hoạt động đọc theo ba câu hỏi: học sinh có tìm được sách phù hợp không, có thời gian đọc thật không và có được tham gia bằng cách của mình không? Các cách tổ chức dưới đây là gợi ý thực hành, không phải một bộ chỉ tiêu bắt buộc.

Đưa sách đến gần học sinh trước khi yêu cầu các em đọc nhiều

Chọn sách theo người đọc, không chỉ theo danh mục

Khi bổ sung sách, giáo viên và người phụ trách thư viện có thể cùng xem độ dài, cách dùng từ, chất lượng hình ảnh và chủ đề. Một cuốn sách hay với người lớn chưa chắc là điểm khởi đầu phù hợp cho trẻ đang tập đọc hoặc học sinh chưa có thói quen đọc độc lập.

Chẳng hạn, với một nhóm học sinh lớp 2 thích động vật, nhà trường có thể giới thiệu sách tranh có đoạn chữ ngắn trước khi đưa đến tài liệu dài. Với học sinh THCS quan tâm thể thao, một cuốn sách về lịch sử môn thể thao hoặc hành trình rèn luyện có thể là lựa chọn mở đầu để các em khám phá thêm.

Không nên coi sở thích ban đầu là giới hạn cố định. Giáo viên có thể đặt cạnh cuốn sách quen một lựa chọn mới, giải thích ngắn điều thú vị và để học sinh quyết định thử. Việc lựa chọn cần đi cùng định hướng về nội dung phù hợp lứa tuổi.

Thiết kế cách tiếp cận thuận tiện

Nhà trường nên thử đi qua thư viện bằng góc nhìn của một học sinh: em có biết giờ mở cửa không, có tìm được khu sách mình cần không và khi chưa biết chọn gì thì hỏi ai? Những vướng mắc rất nhỏ này đáng được giải quyết trước khi phát động thêm phong trào.

Một kệ sách thấp, nhãn chủ đề dễ hiểu hoặc vài cuốn được trưng bày bìa có thể là phương án thử. Với lớp không gần thư viện, có thể luân chuyển một giỏ sách đã được kiểm tra giữa các lớp, kèm người phụ trách và lịch đổi phù hợp.

Tạo nhịp đọc khác nhau cho từng giai đoạn

Mầm non: Gặp sách bằng nghe, nhìn và trò chuyện

Ở mầm non, giáo viên có thể đọc diễn cảm một truyện ngắn, dừng ở chi tiết đáng chú ý và mời trẻ đoán điều tiếp theo. Trẻ được chỉ tranh, gọi tên nhân vật, chọn trang muốn xem lại hoặc kể theo cách hiểu của mình; không cần biến mọi lần nghe truyện thành buổi kiểm tra nhớ nội dung.

Một tình huống minh họa là cô đọc truyện về một bạn nhỏ làm mất đồ. Sau đó, trẻ cùng nói xem nhân vật có thể nhờ ai giúp. Mục tiêu của hoạt động là tạo cơ hội tiếp xúc với sách và trò chuyện, không phải yêu cầu tất cả trẻ trả lời một câu giống nhau.

Tiểu học: Giúp học sinh thấy mình là người đọc

Nhà trường có thể bố trí một khoảng đọc ngắn trong lịch sinh hoạt phù hợp, chẳng hạn mười phút ở một số buổi đã thống nhất. Đây là thời lượng gợi ý, không phải mức tối thiểu có giá trị cho mọi lớp. Điều cần giữ là học sinh thực sự đọc, còn giáo viên có mặt để hỗ trợ khi cần.

Sau khi đọc, các em có thể vẽ một chi tiết, viết một câu hỏi hoặc giới thiệu cuốn sách cho bạn. Không nhất thiết yêu cầu phiếu thu hoạch dài sau mỗi cuốn; phần ghi chép nên vừa sức và phục vụ mục tiêu của hoạt động.

THCS và THPT: Từ thích đọc đến biết đối thoại với văn bản

Ở tuổi lớn hơn, có thể tổ chức nhóm đọc theo chủ đề thay vì chỉ theo một đầu sách. Chẳng hạn, chủ đề “sống trong thành phố” có thể đi cùng truyện, bài viết khoa học phổ thông và một văn bản giới thiệu lịch sử địa phương.

Học sinh được mời so sánh cách các tác giả nhìn cùng vấn đề, chỉ ra thông tin cần kiểm chứng và giải thích nhận xét bằng chi tiết trong văn bản. Giáo viên nên phân biệt rõ câu hỏi về nội dung với câu hỏi mở về cách hiểu để không biến thảo luận thành cuộc đoán ý người dạy.

Một buổi đọc có thể kết thúc bằng nhiều sản phẩm nhỏ

Thay vì luôn tổ chức thi kể chuyện, nhà trường có thể luân phiên ba hình thức: bàn giới thiệu sách, góc câu hỏi và cuộc trò chuyện theo nhóm nhỏ. Mỗi hình thức tạo một cách tham gia, giúp hoạt động không chỉ dành cho học sinh mạnh dạn trình bày trước đám đông.

Ở bàn giới thiệu sách, học sinh để lại một tấm thẻ với câu “Cuốn này phù hợp với bạn thích…”. Góc câu hỏi dành cho những điều chưa hiểu hoặc muốn tìm thêm. Trong cuộc trò chuyện nhóm, mỗi em chọn một chi tiết để nói, được quyền nghe trước khi tham gia.

Người phụ trách nên quan sát cả những học sinh chỉ xem tranh, đọc chậm hoặc đổi sách nhiều lần. Thay vì kết luận ngay các em thiếu kiên trì, có thể hỏi sách đang khó ở đâu, chủ đề có hấp dẫn không và em muốn được hỗ trợ bằng cách nào.

Một sản phẩm nhỏ có giá trị khi nó cho thấy cuộc gặp thật giữa người đọc với văn bản. Không cần yêu cầu mọi lớp làm cùng một mẫu đẹp để trưng bày nếu mẫu ấy không phù hợp với hoạt động đang diễn ra.

Kết hợp sách giấy và tài nguyên số có chọn lọc

Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam phối hợp với UNICEF Việt Nam triển khai ứng dụng “Đọc vui – Vui học” trong dự án thư viện số, nhằm mở rộng khả năng tiếp cận sách, truyện thiếu nhi cho học sinh, phụ huynh và giáo viên. Đây là một nguồn nhà trường có thể tìm hiểu thêm khi lựa chọn học liệu. [2]

Tài nguyên số nên được xem xét theo chất lượng nội dung, độ tuổi và điều kiện sử dụng, không chỉ vì tiện truy cập. Giáo viên có thể xem trước một truyện, lựa chọn phần phù hợp rồi hướng dẫn hoạt động; không cần yêu cầu mọi gia đình mua thiết bị riêng.

Với tài liệu trên mạng, nên sử dụng nguồn được phép chia sẻ, ghi rõ xuất xứ và tránh phát tán bản quét không rõ quyền sử dụng. Hoạt động đọc cũng không nên biến thành cuộc đua thời gian nhìn màn hình. Nhà trường có thể kết hợp nghe đọc, đọc giấy và trò chuyện trực tiếp tùy mục tiêu.

Đánh giá phong trào đọc bằng trải nghiệm, không chỉ số lượt mượn

Số sách mượn là một thông tin để tham khảo, nhưng nhà trường nên đặt thêm câu hỏi: những em ít tham gia trước đây đã tiếp cận được sách chưa, học sinh có tự giới thiệu sách cho nhau không và các em có biết tìm tài liệu cho một câu hỏi của mình không?

Có thể dùng một cuộc trao đổi ngắn cuối tháng để nghe học sinh nói về sách muốn có, khung giờ chưa thuận tiện hoặc cách sắp xếp khó sử dụng. Không nên quy đổi mọi phản hồi thành bảng xếp hạng người đọc giỏi nhất; điều cần tìm là điểm phải cải thiện trong môi trường đọc.

Nếu một lớp mượn nhiều nhưng chỉ vài em tham gia, cần xem lại cơ hội tiếp cận. Nếu lượt mượn chưa cao nhưng học sinh đã bắt đầu chủ động hỏi sách, đó là tín hiệu đáng theo dõi tiếp, chưa nên vội kết luận hoạt động không có giá trị.

Những câu hỏi thường gặp khi xây dựng văn hóa đọc

Trường ít kinh phí có thể bắt đầu từ đâu?

Hãy rà lại sách đang có, chọn một nhóm phù hợp và thử luân chuyển giữa các lớp. Nguồn sách được tặng cũng cần được lựa chọn, làm sạch và kiểm tra nội dung. Mục tiêu khởi đầu có thể chỉ là giúp một nhóm học sinh tìm được cuốn muốn đọc, thay vì mở đồng thời nhiều hoạt động.

Có nên yêu cầu học sinh đọc cùng một cuốn?

Có thể, khi đó là hoạt động đọc chung với mục tiêu rõ và học liệu phù hợp. Tuy nhiên, nhà trường nên dành thêm khoảng lựa chọn cá nhân. Đọc chung giúp trao đổi sâu một văn bản; đọc tự chọn tạo không gian cho sở thích và những câu hỏi riêng.

Làm gì khi học sinh chỉ chọn truyện tranh?

Trước hết, hãy xem nội dung cụ thể và hỏi điều các em thích. Từ đó, giáo viên có thể gợi thêm sách cùng chủ đề ở hình thức khác. Không cần phủ nhận lựa chọn ban đầu; cũng không nên cho rằng mọi truyện tranh đều phù hợp chỉ vì dễ đọc.

Kết luận: Giữ lại mong muốn mở trang tiếp theo

Một nền văn hóa đọc bền vững nên được nuôi bằng những cuộc gặp thường xuyên với sách, người hướng dẫn biết lắng nghe và cơ hội lựa chọn phù hợp. Ngày hội có thể tạo điểm nhấn, nhưng thói quen cần được tiếp nối sau khi sân khấu đã thu dọn.

Nhà trường có thể bắt đầu bằng việc hỏi học sinh muốn đọc gì, chọn lại một kệ sách và dành một khoảng thời gian đọc thật trong tuần. Với OneSchool, hành trình đổi mới giáo dục nên được nhìn từ những trải nghiệm học tập có ý nghĩa như vậy: công nghệ hỗ trợ tổ chức, còn sự tò mò của người học vẫn là điều cần được nuôi dưỡng.

Nguồn tham khảo

[1] IFLA–UNESCO — Tuyên ngôn thư viện trường học 2025. 2025.

[2] Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam và UNICEF Việt Nam — Đọc vui – Vui học.