Trường học xanh: Biến giáo dục môi trường thành thói quen

Một ngày hội trồng cây có thể đem lại nhiều hình ảnh đẹp. Nhưng sau ngày hội, ai chăm cây, nước tưới được sử dụng ra sao và học sinh học được điều gì từ khu vườn ấy? Những câu hỏi nhỏ này giúp nhà trường đi từ hoạt động phong trào đến giáo dục môi trường có chiều sâu.

Trường học xanh không nên chỉ được hiểu là sân trường có nhiều cây. Nhà trường có thể bắt đầu từ cách sử dụng vật dụng, tổ chức bữa ăn, chăm sóc không gian chung và lựa chọn những việc học sinh được tham gia mỗi ngày.

Bài viết gợi ý cách đưa giáo dục môi trường vào nếp sống trường học, phù hợp với điều kiện của từng đơn vị. Các tình huống là đề xuất thực hành, không phải tiêu chí chứng nhận hoặc khẳng định nhà trường đã đạt một danh hiệu nào.

Trường học xanh cần được nhìn như một môi trường giáo dục

Tài liệu về tiêu chuẩn chất lượng trường học xanh của UNESCO xác định bốn lĩnh vực: quản trị nhà trường; cơ sở vật chất và vận hành; dạy và học; sự tham gia của cộng đồng. Cách tiếp cận này cho thấy giáo dục môi trường cần gắn với toàn bộ đời sống trường học, không chỉ một tiết học riêng. [1]

Với nhà trường, có thể chuyển định hướng đó thành câu hỏi thực tế: những gì học sinh được học có phù hợp với cách người lớn đang làm không? Nếu lớp nhắc tiết kiệm nước nhưng vòi hỏng không có người xử lý, thông điệp và trải nghiệm sẽ thiếu nhất quán.

Điểm khởi đầu nên là một vấn đề mà trường có thể tác động. Không cần đặt mục tiêu giải quyết mọi chủ đề môi trường trong cùng một học kỳ.

Chọn vấn đề gần học sinh và có người chịu trách nhiệm

Nhìn vào một hoạt động hằng ngày

Nhà trường có thể quan sát khu vực ăn uống, nơi rửa tay, phòng học hoặc cách dùng giấy. Nên ghi nhận thời điểm phát sinh, người liên quan và những điều kiện đang ảnh hưởng đến hành vi.

Ví dụ, giấy bị dùng lãng phí chưa chắc vì học sinh thiếu ý thức. Có thể các em không biết phần nào được viết nháp, hoặc không có chỗ để những tờ còn dùng được. Chỉ treo thêm khẩu hiệu chưa giải quyết được điều kiện này.

Một cuộc trao đổi ngắn với giáo viên, nhân viên phục vụ và học sinh sẽ giúp đề xuất bớt xa thực tế. Người làm công việc hằng ngày cũng cần được tham gia lựa chọn phương án.

Giao trách nhiệm vận hành cho người lớn

Học sinh có thể quan sát và đề xuất, nhưng những việc liên quan đến điện, nước, thiết bị hoặc xử lý chất thải phải có người lớn phụ trách phù hợp. Không nên giao cho các em kiểm tra ổ điện, sửa vòi hoặc phân loại những loại rác chưa rõ mức độ an toàn.

Trước khi phát động một hoạt động, cần trả lời ai duy trì sau buổi đầu, vật dụng được cất ở đâu, khi hỏng thì báo ai và việc mới có làm tăng quá mức công việc của nhân viên không.

Một phương án vừa sức và được duy trì thường xuyên đáng ưu tiên hơn một mô hình đẹp nhưng nhanh chóng bị bỏ dở.

Tình huống minh họa: Giảm thức ăn bỏ thừa mà không gây áp lực cho trẻ

Giả sử nhà trường muốn xem lại lượng thức ăn còn lại sau bữa trưa. Mục tiêu nên là hiểu nguyên nhân và điều chỉnh tổ chức bữa ăn, không phải buộc mọi học sinh ăn hết để đạt một chỉ tiêu môi trường.

Trước hết, bộ phận phụ trách có thể ghi nhận lượng suất đã phục vụ, món ăn và phần còn lại ở mức tổng hợp. Cách ghi nhận cần phù hợp điều kiện vệ sinh, do người lớn tổ chức; không yêu cầu học sinh tiếp xúc trực tiếp với thức ăn thừa.

Tiếp đó, nhà trường trao đổi xem khẩu phần ban đầu, thời gian ăn, cách phục vụ hoặc mức độ phù hợp của món có cần rà soát không. Việc điều chỉnh khẩu phần và thực đơn phải có người phụ trách chuyên môn cân nhắc, không tự cắt giảm dinh dưỡng để làm số liệu đẹp hơn.

Có thể thử một thay đổi nhỏ trong phạm vi phù hợp, rồi xem lại dữ liệu ở những ngày có điều kiện tương đối giống nhau. Nếu số người ăn, món ăn hoặc cách đo khác nhau, cần nêu rõ trước khi so sánh.

Học sinh lớn có thể tìm hiểu cách đọc bảng số liệu tổng hợp và đặt câu hỏi về nguyên nhân. Với trẻ nhỏ, giáo viên tập trung vào việc biết bày tỏ nhu cầu, trân trọng bữa ăn và giữ vệ sinh. Đây là tình huống giả định, không phải một kết quả giảm lãng phí đã được đo tại trường cụ thể.

Kết nối việc học với hành động phù hợp lứa tuổi

UNESCO có hướng dẫn về đưa nội dung khí hậu và phát triển bền vững vào chương trình, nhấn mạnh cách học hướng tới hành động và các kết quả học tập phù hợp theo nhóm tuổi. Đây là nguồn tham khảo quốc tế; nhà trường vẫn cần điều chỉnh theo chương trình và bối cảnh của mình. [2]

Mầm non và tiểu học: Bắt đầu từ việc có thể nhìn thấy

Với trẻ mầm non, có thể tổ chức chăm một chậu cây an toàn dưới sự hướng dẫn của cô, quan sát lá hoặc tập cất vật dụng đúng chỗ. Không cần yêu cầu trẻ giải thích những khái niệm lớn vượt quá hoạt động trải nghiệm.

Ở tiểu học, một lớp có thể thống nhất cách dùng mặt giấy còn trống cho một số nhiệm vụ phù hợp. Giáo viên cùng học sinh phân biệt giấy có thể dùng lại với giấy chứa thông tin riêng tư hoặc không còn sạch.

Điều quan trọng là trẻ hiểu mình đang làm gì và vì sao, thay vì chỉ thực hiện để được nhận một biểu tượng thi đua.

THCS và THPT: Tăng trách nhiệm tìm hiểu và lý giải

Học sinh THCS có thể ghi nhận việc sử dụng một khu vực chung theo hướng dẫn, trao đổi với người phụ trách và trình bày đề xuất. Nhiệm vụ nên yêu cầu phân biệt điều quan sát được với phỏng đoán.

Ở THPT, có thể mở rộng sang việc cân nhắc nhiều phương án: chi phí, thời gian duy trì, khả năng tiếp cận và hệ quả ngoài dự kiến. Một giải pháp giảm vật dụng dùng một lần vẫn cần được xem xét về vệ sinh, khâu làm sạch và trách nhiệm tổ chức.

Không cần biến mọi hoạt động thành cuộc thi chế tạo. Thay đổi cách dùng một nguồn lực hoặc duy trì một thói quen chung cũng có giá trị giáo dục khi được tìm hiểu nghiêm túc.

Phân loại rác phải gắn với khâu thu gom phía sau

Trước khi đặt thêm các thùng mang nhãn khác nhau, nhà trường nên làm việc với bộ phận vệ sinh và đơn vị thu gom để hiểu những nhóm vật liệu nào thực sự được tiếp nhận riêng. Nhãn hướng dẫn trong trường cần phù hợp với cách xử lý đã thống nhất và quy định áp dụng tại địa phương.

Nên chọn điểm thử nghiệm có người hướng dẫn, rồi quan sát những vật thường bị bỏ nhầm. Có thể phải sửa vị trí, hình minh họa hoặc cách đặt tên, thay vì quy mọi lỗi cho học sinh.

Các loại rác sắc nhọn, chất thải y tế, pin hoặc vật liệu chưa rõ nguồn gốc không nên đưa vào hoạt động phân loại trực tiếp của trẻ. Hoạt động giáo dục môi trường không được làm giảm yêu cầu về an toàn.

Nhà trường cũng nên cân nhắc giảm phát sinh ngay từ khâu sử dụng. Không nhất thiết mua thêm nhiều đồ trang trí hoặc quà tặng cho một chiến dịch đang kêu gọi sử dụng tài nguyên có trách nhiệm.

Đo sự thay đổi một cách trung thực

Trước khi công bố kết quả, cần xác định mình đang đo điều gì. Số lượng cây được trồng không đồng nghĩa với số cây còn được chăm sóc tốt. Số thùng rác mới cũng chưa cho biết vật liệu được thu gom riêng như thế nào.

Nhà trường có thể chọn vài dấu hiệu vừa sức: vị trí rò nước đã được xử lý, hoạt động tái sử dụng được duy trì, học sinh giải thích được quy trình hoặc bộ phận phụ trách thực hiện được phần việc mới.

Với số liệu định lượng, cần ghi rõ thời gian, cách đo và các thay đổi về quy mô hoạt động. Không nên tự quy đổi thành lượng khí thải giảm được nếu chưa có phương pháp tính và dữ liệu phù hợp.

Báo cáo cũng nên nêu điều chưa làm được. Việc nói “mô hình chưa duy trì được ở khu vực này vì thiếu người thu gom” có ích hơn một thông điệp thành công không có căn cứ.

Đồng hành với gia đình mà không tạo thêm gánh nặng

Nhà trường nên giới thiệu mục tiêu và cách tham gia linh hoạt, không đặt việc mua vật dụng mới làm điều kiện để học sinh được công nhận tích cực. Gia đình có thể góp ý, chia sẻ kinh nghiệm hoặc hỗ trợ một phần việc phù hợp với khả năng.

Cũng không nên dùng bài tập môi trường để đánh giá lối sống của từng gia đình. Điều kiện nhà ở, thời gian và dịch vụ thu gom không giống nhau. Học sinh có thể tìm hiểu sự khác biệt đó với thái độ tôn trọng.

Một hoạt động ở trường nên được thiết kế để học sinh vẫn tham gia đầy đủ ngay cả khi phụ huynh không có thời gian hỗ trợ sản phẩm tại nhà.

Câu hỏi thường gặp về xây dựng trường học xanh

Trường có ít diện tích có thể bắt đầu không?

Có thể. Hãy chọn vấn đề phù hợp như dùng giấy, bảo quản vật dụng, tổ chức bữa ăn hoặc báo hỏng thiết bị. Không gian trồng cây chỉ là một lựa chọn, không phải điều kiện duy nhất để giáo dục môi trường có ý nghĩa.

Có nên thi đua giữa các lớp bằng lượng điện hoặc rác ít nhất không?

Cần thận trọng vì số học sinh, thời gian sử dụng phòng và điều kiện hoạt động có thể khác nhau. Không nên tạo động lực tắt thiết bị cần thiết hoặc giấu rác để đạt chỉ tiêu. Nên xem cả cách thực hiện, mức độ an toàn và sự hiểu biết của học sinh.

Áp dụng tài liệu UNESCO có đồng nghĩa được chứng nhận trường học xanh không?

Không nên tự giới thiệu như vậy. Tham khảo một tài liệu không đồng nghĩa với được thẩm định hay cấp chứng nhận. Khi truyền thông, nhà trường nên mô tả đúng những hoạt động đã làm và kết quả có bằng chứng.

Kết luận: Màu xanh cần hiện diện trong cách nhà trường hoạt động

Giáo dục môi trường có thể bắt đầu từ một việc rất gần: sử dụng vật dụng lâu hơn, hiểu nguyên nhân thức ăn còn thừa hoặc biết báo khi vòi nước có vấn đề. Giá trị nằm ở việc người học hiểu, được tham gia phù hợp và nhìn thấy người lớn cùng thực hiện.

Nhà trường hãy chọn một vấn đề có thể duy trì, thống nhất trách nhiệm và kiểm tra kết quả trước khi mở rộng. Khi hành động đi cùng sự giải thích và phản hồi trung thực, trường học xanh sẽ bớt là khẩu hiệu và gần hơn với đời sống hằng ngày.

Đó cũng là góc nhìn OneSchool muốn chia sẻ trong chuyên mục Tin giáo dục: sự phát triển của nhà trường không chỉ ở những dự án lớn, mà còn ở cách cộng đồng cùng chăm sóc môi trường học tập của mình.

Nguồn tham khảo

[1] UNESCO — Tiêu chuẩn chất lượng trường học xanh.

[2] UNESCO — Hướng dẫn đưa giáo dục khí hậu vào chương trình.