Phòng chống bắt nạt học đường: Xây dựng quy trình bảo vệ học sinh

Một học sinh liên tục bị gọi bằng biệt danh không mong muốn. Một nhóm bạn cố tình không cho em tham gia hoạt động. Một hình ảnh bị chia sẻ kèm lời chế giễu trong nhóm trò chuyện. Khi những việc ấy được giải thích bằng câu “Các con chỉ đùa thôi”, nhà trường có thể bỏ lỡ cơ hội lắng nghe điều đang khiến học sinh cảm thấy không an toàn.

Phòng chống bắt nạt học đường cần nhiều hơn một buổi tuyên truyền. Điều cần có là cách nhận diện, tiếp nhận thông tin, bảo vệ học sinh và theo dõi sau can thiệp. Bài viết đề xuất một khung tổ chức dành cho ban giám hiệu và người phụ trách công tác học sinh, để nhà trường điều chỉnh theo quy trình bảo vệ trẻ em của mình.

Bắt nạt học đường khác bất đồng thông thường ở điểm nào?

UNICEF nêu ba đặc điểm thường dùng để nhận diện bắt nạt: chủ ý gây tổn hại, tính lặp lại và sự chênh lệch về quyền lực. Sự chênh lệch không chỉ đến từ thể lực mà còn có thể gắn với vị thế trong nhóm bạn. Bắt nạt có thể xảy ra trực tiếp hoặc trên môi trường số. [1]

Tuy nhiên, nhà trường không nên chờ hành vi lặp lại mới bảo vệ học sinh. Một vụ việc gây tổn hại dù xảy ra lần đầu vẫn cần được tiếp nhận và xử lý phù hợp. Việc phân loại giúp lựa chọn cách can thiệp, không phải điều kiện để quyết định học sinh có đáng được giúp hay không.

Cũng không nên coi mọi bất đồng là bắt nạt. Giáo viên cần nghe riêng các bên, tìm hiểu bối cảnh và xem khả năng tự bảo vệ, mức độ lặp lại, ảnh hưởng thực tế. Một nhãn kết luận được đưa ra quá sớm có thể làm việc hỗ trợ thiếu chính xác.

Xây dựng hệ thống bảo vệ trước khi có vụ việc

UNESCO đề xuất cách tiếp cận toàn diện, có sự tham gia của nhiều thành phần trong và ngoài trường để phòng ngừa bạo lực và bắt nạt. [2] Nhà trường vì vậy nên xác định trách nhiệm không chỉ cho giáo viên chủ nhiệm, mà cả người trực sân, nhân viên hỗ trợ và đầu mối tiếp nhận thông tin.

Trong thực hành, có thể bắt đầu bằng ba việc: công bố người học có thể tìm ai, thống nhất cách người lớn phản hồi khi nghe sự việc và xác định ai chịu trách nhiệm theo dõi đến khi vấn đề được xem xét đầy đủ. Đây là khung đề xuất, không thay thế quy định pháp luật hoặc quy trình bắt buộc của đơn vị.

Một cách kiểm tra đơn giản là hỏi học sinh trong những lớp khác nhau: “Khi con hoặc bạn bị làm tổn thương, con có thể gặp ai?”. Nếu các em không biết hoặc không tin sẽ được lắng nghe, nhà trường cần xem lại cách truyền đạt và thực hiện quy trình.

Khi học sinh lên tiếng, phản hồi đầu tiên nên như thế nào?

UNICEF khuyến nghị người lớn bình tĩnh lắng nghe, giúp trẻ biết mình được tin tưởng và không phải chịu lỗi vì bị bắt nạt. [1] Nhà trường có thể tập huấn nhân sự bằng những câu nói ngắn như: “Cảm ơn em đã nói”, “Thầy cô sẽ cùng em tìm cách giữ an toàn” và “Em muốn kể từ đâu?”.

Nên tránh hỏi theo hướng trách móc: “Sao em không nói sớm?”, “Em đã làm gì để bạn như vậy?” hoặc “Sao em không đánh lại?”. Mục tiêu đầu tiên là hiểu việc đang xảy ra và nhu cầu bảo vệ, không buộc học sinh chứng minh mình xứng đáng được hỗ trợ.

Cũng không nên hứa giữ bí mật tuyệt đối. Người tiếp nhận cần giải thích phù hợp độ tuổi rằng một số thông tin sẽ được chia sẻ với người có trách nhiệm để giúp bảo vệ em, nhưng không được lan truyền tùy tiện trong tập thể.

Một khung xử lý để nhà trường tham khảo

Bước 1: Kiểm tra mức độ an toàn trước mắt

Người tiếp nhận cần xác định học sinh có đang bị đe dọa, có thương tích hoặc có nguy cơ tiếp tục bị tiếp cận gây hại không. Khi có nguy hiểm trước mắt, ưu tiên đưa học sinh đến nơi an toàn có người lớn hỗ trợ và liên hệ dịch vụ khẩn cấp hoặc cơ quan bảo vệ phù hợp.

Trong những tình huống khác, vẫn nên hỏi học sinh lo điều gì có thể xảy ra tiếp theo. Chẳng hạn, em có sợ giờ ra chơi, đường về hoặc bị trả đũa sau khi báo không? Thông tin này giúp chọn biện pháp bảo vệ thiết thực thay vì chỉ nhắc cả lớp không tái phạm.

Bước 2: Ghi nhận và tìm hiểu riêng tư

Có thể ghi ngắn sự việc học sinh kể, thời điểm, nơi xảy ra, người liên quan và việc đã làm để bảo vệ. Cần tách lời kể, điều người lớn trực tiếp quan sát và kết luận đang chờ xác minh; không ghi suy đoán như thể đã là sự thật.

Các cuộc trao đổi nên được tổ chức riêng, tránh buộc học sinh đối chất trước lớp. Với hình ảnh hoặc tin nhắn, chỉ người có trách nhiệm tiếp nhận bằng cách phù hợp. Không yêu cầu các em phát tán lại nội dung gây hại để cả tập thể cùng xem.

Bước 3: Thống nhất biện pháp và người theo dõi

Tùy tính chất vụ việc, nhà trường có thể điều chỉnh sự hiện diện của người lớn ở khu vực cần chú ý, hỗ trợ học sinh trong hoạt động hoặc tổ chức làm việc với gia đình. Mỗi biện pháp nên có người thực hiện và thời điểm xem lại.

Không nên coi lời xin lỗi là dấu hiệu duy nhất cho thấy vấn đề đã kết thúc. Cũng không bắt học sinh bị tổn hại phải hòa giải hoặc tha thứ như một điều kiện để được bảo vệ. Việc xử lý hành vi và hỗ trợ các học sinh liên quan cần được thực hiện song song, theo thẩm quyền và quy trình phù hợp.

Bước 4: Kiểm tra sau can thiệp

Nhà trường cần hỏi lại học sinh về trải nghiệm thực tế: hành vi có dừng chưa, có xuất hiện ở hình thức khác không và em có thấy an toàn hơn không? Không nên chỉ hỏi người gây ra hành vi hoặc dựa vào việc chưa nhận thêm báo cáo.

Có thể thống nhất một mốc liên hệ gần và một mốc xem lại sau đó, tùy mức độ sự việc. Nếu biện pháp chưa đạt mục tiêu bảo vệ, cần điều chỉnh hoặc chuyển đến đầu mối có năng lực phù hợp, không lặp lại cùng một lời nhắc rồi đóng hồ sơ.

Đừng bỏ quên học sinh chứng kiến và học sinh gây tổn hại

Học sinh chứng kiến có thể được hướng dẫn tìm người lớn, không cổ vũ, không chia sẻ nội dung làm nhục và thể hiện sự hỗ trợ an toàn. Các em không có nghĩa vụ tự lao vào một tình huống nguy hiểm để chứng minh lòng dũng cảm.

Với học sinh có hành vi gây tổn hại, cần làm rõ giới hạn, trách nhiệm và cách hành xử khác. UNICEF lưu ý không nên xem trẻ có hành vi bắt nạt là “bản chất xấu”; việc tìm hiểu bối cảnh và hướng dẫn thay đổi vẫn quan trọng. [1]

Nhưng tìm hiểu nguyên nhân không đồng nghĩa bỏ qua hậu quả. Người lớn cần bảo vệ học sinh bị ảnh hưởng, đồng thời hỗ trợ người gây ra hành vi học cách chịu trách nhiệm. Không nên dùng sự xấu hổ công khai hoặc trừng phạt làm nhục để giải quyết hành vi làm nhục.

Làm việc với phụ huynh mà không biến thành tranh cãi giữa các gia đình

UNICEF khuyến nghị gia đình phối hợp với trường và tìm hiểu cơ chế hỗ trợ, bao gồm sự tham gia của người tư vấn khi cần. [3] Nhà trường nên chỉ định đầu mối trao đổi để các bên biết thông tin nào đã được xác minh, việc gì đang được thực hiện và khi nào được cập nhật.

Một cuộc trao đổi hiệu quả có thể tập trung vào hành vi cụ thể, tác động và việc tiếp theo, thay vì tranh luận xem gia đình nào “dạy con tốt hơn”. Cần bảo vệ thông tin riêng tư của các học sinh liên quan; không đưa toàn bộ nội dung lên nhóm phụ huynh để xin ý kiến tập thể.

Nếu xuất hiện cáo buộc liên quan người lớn hoặc vấn đề vượt khả năng xử lý của trường, không nên cố giữ vụ việc trong nội bộ. Cần chuyển đến cơ quan, chuyên gia hoặc dịch vụ bảo vệ thích hợp theo tình huống và quy định hiện hành.

Câu hỏi thường gặp về phòng chống bắt nạt học đường

Một trường không có báo cáo bắt nạt có chắc là an toàn không?

Chưa thể kết luận. Nhà trường nên xem học sinh có biết cách báo, có được bảo vệ khi lên tiếng và có tin tưởng người tiếp nhận không. Có thể kiểm tra bằng những cuộc trao đổi phù hợp, không dùng việc “không có đơn” làm bằng chứng duy nhất về môi trường học đường.

Giáo viên nên xử lý ngay hay đợi đủ thông tin?

Biện pháp bảo vệ trước mắt không cần chờ một kết luận hoàn chỉnh. Đồng thời, việc xác định trách nhiệm và áp dụng biện pháp xử lý phải dựa trên tìm hiểu thận trọng, đúng quy trình. Hai việc cần đi cùng nhau, không nên chọn chỉ một phía.

Có nên công khai danh tính học sinh để răn đe?

Không nên dùng việc công khai làm nhục như một biện pháp giáo dục. Nhà trường cần chia sẻ thông tin theo nhu cầu bảo vệ và trách nhiệm xử lý, hạn chế người biết không cần thiết. Các thông điệp phòng ngừa toàn trường nên dùng tình huống giả định, không biến một học sinh thành ví dụ trước tập thể.

Kết luận: An toàn được xây bằng cách người lớn hành động

Một ngôi trường an toàn cần giúp học sinh biết rằng lên tiếng sẽ dẫn đến sự lắng nghe và hành động có trách nhiệm. Tuyên truyền là cần thiết, nhưng chỉ có ý nghĩa khi được nối với người tiếp nhận, biện pháp bảo vệ và việc theo dõi sau đó.

Trước buổi sinh hoạt tiếp theo, nhà trường có thể rà lại một tình huống giả định từ lúc học sinh báo đến lúc kiểm tra kết quả. Đó là cách cụ thể để chuyển thông điệp “không chấp nhận bắt nạt” thành thực hành. OneSchool chia sẻ góc nhìn này với mong muốn đổi mới giáo dục luôn đi cùng sự tôn trọng và bảo vệ người học.

Nguồn tham khảo

[1] UNICEF — Bắt nạt là gì và cách ngăn chặn.

[2] UNESCO — Những điều cần biết về bạo lực và bắt nạt học đường.

[3] UNICEF — Trao đổi với nhà trường về việc trẻ bị bắt nạt.